Pergi ke kandungan

Malta

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Malta
Repubblika ta' Malta (Malta)
Republic of Malta (bahasa Inggeris)
Jata negara Malta
Jata negara
Lagu kebangsaan: L-Innu Malti
Lagu Kebangsaan Malta
Peta yang menunjukkan kedudukan Malta dalam Kesatuan Eropah
Kedudukan Malta (hijau gelap) dalam Kesatuan Eropah (hijau muda)
Ibu negaraValletta
35°53′U 14°30′T / 35.883°U 14.500°T / 35.883; 14.500
lokaliti terbesarSan Pawl il-Baħar
Bahasa rasmiBahasa Malta
Bahasa Inggeris
Agama
Katolik Rom (agama negara)
Demonimorang Malta
PemerintahRepublik berperlembagaan berparlimen unitari
• Presiden
Myriam Spiteri Debono
Robert Abela
Carmelo Abela
Badan perundanganDewan Perwakilan
Kemerdekaan 
daripada United Kingdom
• Kemerdekaan
21 September 1964
• Penubuhan republik
13 Disember 1974
• Menyertai Kesatuan Eropah
1 Mei 2004
Keluasan
• Jumlah
316[1] km2 (122 bt2)
Populasi
• Perkiraan 2025
588,254[2]
• Bancian penduduk tahun 2021
519,562[3]
• Kepadatan
1,649[3]/km2 (4,270.9/sq mi)
KDNK (nominal)2025
• Jumlah
€24.58 bilion (anggaran sementara)[4]
Gini (2025)29.2[5]
rendah
HDI (2023)0.924[6]
sangat tinggi (ke-24)
Mata wangEuro (€) (EUR)
Zon waktuUTC+1 (Waktu Eropah Tengah)
• Musim panas (DST)
UTC+2 (Waktu Musim Panas Eropah Tengah)
Kod panggilan+356
Kod ISO 3166MT
DPT internet.mt
Laman sesawang rasmi
www.gov.mt

Malta (Jawi: ‏مالتا‎‎), secara rasmi Republik Malta (bahasa Malta: Repubblika ta' Malta; bahasa Inggeris: Republic of Malta; Jawi: ‏ريڤوبليك مالتا‎‎), ialah sebuah negara kepulauan berdaulat di bahagian tengah Laut Mediterranean. Kepulauan seluas 316 km² ini terletak kira-kira 93 km di selatan Sicily dan 288 km di utara pesisir Afrika Utara. Tiga pulau utamanya ialah Pulau Malta, Gozo dan Comino, manakala Valletta ialah ibu negara dan San Pawl il-Baħar merupakan lokaliti paling ramai penduduk menurut banci 2021.[1][7]

Kedudukan Malta di laluan antara Eropah, Afrika Utara dan bahagian timur Mediterranean menjadikannya tempat pertemuan pelbagai kuasa sejak zaman purba. Tinggalan prasejarahnya termasuk Kuil Megalitik Malta dan Hipogeum Ħal Saflieni.[8][9][10] Kepulauan ini kemudiannya dikuasai atau dipengaruhi oleh kuasa Fenisia dan Carthage, Empayar Rom, Empayar Byzantine, pemerintahan Islam, orang Norman dan Kerajaan Sicily.[11][12] Order Santo Yohanes memerintah dari 1530 hingga 1798, diikuti pendudukan Perancis dan kemudian pemerintahan British.[13][14][15] Malta memperoleh kemerdekaan pada 21 September 1964, menjadi republik pada 13 Disember 1974 dan menamatkan kehadiran tentera British pada 31 Mac 1979.[16][17][18]

Malta ialah sebuah republik berparlimen unitari. Presiden ialah ketua negara yang sebahagian besarnya menjalankan fungsi perlembagaan dan istiadat, manakala perdana menteri mengetuai kerajaan. Negara ini menjadi anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 1 Disember 1964, menyertai Kesatuan Eropah pada 1 Mei 2004, memasuki Kawasan Schengen pada 21 Disember 2007 dan menggunakan euro sejak 1 Januari 2008.[19][20][21]

Ekonomi Malta didominasi kegiatan perkhidmatan, termasuk perdagangan, pengangkutan, teknologi maklumat, perkhidmatan profesional dan pelancongan. Penduduknya meningkat pesat dalam dekad kebelakangan ini, terutamanya akibat migrasi: anggaran rasmi pada akhir 2025 ialah 588,254 orang, berbanding 519,562 orang dalam banci 2021.[4][22][2] Bahasa Malta dan bahasa Inggeris ialah bahasa rasmi, manakala Katolik Rom ditetapkan sebagai agama negara dengan kebebasan hati nurani dan amalan agama dijamin oleh Perlembagaan.[19]

Penamaan

[sunting | sunting sumber]

Asal usul nama Malta tidak dapat dipastikan. Penulis Yunani dan Rom menggunakan bentuk Melite atau Melitaie, manakala bentuk Fenisia Malithah atau Malta telah ditafsirkan sebagai “tempat perlindungan”. Oleh sebab bukti awal dan kesinambungan bentuk nama tersebut tidak lengkap, penjelasan ini dianggap sebagai salah satu kemungkinan etimologi dan bukannya kesimpulan muktamad.[23]

Geografi

[sunting | sunting sumber]

Kepulauan dan bentuk muka bumi

[sunting | sunting sumber]
Peta yang menunjukkan Pulau Malta dalam kepulauan Malta
Kedudukan Pulau Malta dalam kepulauan Malta.

Malta terdiri daripada tiga pulau utama yang berpenghuni, iaitu Pulau Malta, Gozo dan Comino, serta beberapa pulau kecil dan batuan luar pesisir yang tidak berpenghuni. Pulau Malta ialah pusat utama pentadbiran, perdagangan dan kegiatan bandar, Gozo ialah pulau kedua terbesar, manakala Comino terletak di antara kedua-duanya dan mempunyai penduduk tetap yang amat kecil.[1][24]

Bentuk muka bumi negara ini rendah dan dibentuk terutamanya oleh lapisan batu kapur. Landskap karst, tebing pantai, dataran batu kapur, cerun tanah liat dan lembah bermusim merupakan ciri utamanya. Kepulauan ini condong ke arah timur laut, lalu menghasilkan pesisir timur yang lebih rendah dan berlekuk, berbeza dengan tebing curam di bahagian barat. Titik tertinggi terletak pada kawasan Tebing Dingli pada ketinggian kira-kira 253 m.[24] Tiada sungai kekal; alur lembah atau widien mengalir terutamanya selepas hujan dan memainkan peranan dalam saliran serta pengurangan banjir.[24]

Iklim dan alam sekitar

[sunting | sunting sumber]

Malta beriklim Mediterranean, dengan musim panas yang panas dan kering serta musim sejuk yang sederhana dan lebih lembap. Kebanyakan hujan turun antara Oktober dengan Mac. Purata hujan tahunan bagi tempoh 2008–2024 ialah 458 mm, kira-kira 17 peratus lebih rendah daripada purata jangka panjang 1940–2024. Tahun hidrologi 2023–2024 merupakan yang paling kering dalam siri terkini dan mencapai keadaan gersang menurut indeks kegersangan.[25]

Analisis iklim bagi 1952–2020 menunjukkan kecenderungan yang semakin panas dan kering. Dalam tempoh tersebut, purata suhu maksimum meningkat sebanyak 1.54 °C, purata suhu minimum meningkat sebanyak 1.37 °C dan jumlah hujan berkurang sebanyak 71.27 mm.[26] Kekurangan air tawar, kemarau dan tekanan terhadap ekosistem menjadi isu utama pengurusan alam sekitar. Kawasan yang dilindungi merangkumi tapak kepentingan ekologi dan saintifik, rizab alam, kawasan perlindungan khas serta tapak dalam rangkaian Natura 2000.[24]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Prasejarah dan zaman purba

[sunting | sunting sumber]
Runtuhan batu Kuil Mnajdra di Malta
Kompleks kuil prasejarah Mnajdra, sebahagian daripada Kuil Megalitik Malta.

Petempatan manusia tetap di Malta bermula pada zaman Neolitik. Masyarakat prasejarah membina kompleks kuil pada milenium keempat dan ketiga SM. Tujuh kuil megalitik yang tersenarai oleh UNESCO, termasuk Ġgantija, Ħaġar Qim, Mnajdra, Tarxien, Ta' Ħaġrat dan Skorba, tergolong antara bangunan batu berdiri bebas terawal di dunia.[9] Hipogeum Ħal Saflieni pula ialah kompleks perkuburan bawah tanah prasejarah yang ruangnya sebahagiannya meniru seni bina kuil di permukaan.[10]

Kepulauan ini kemudian menjadi persinggahan dalam jaringan perdagangan Fenisia dan berada di bawah Carthage. Rom menakluki Malta pada 218 SM pada awal Perang Punic Kedua, selepas pasukan Carthage menyerah tanpa pertempuran besar.[11] Selepas pembahagian Empayar Rom, Malta berada di bawah pemerintahan Byzantine sebelum ditakluki oleh Aghlabiyah pada 870.[12]

Zaman pertengahan dan Order Santo Yohanes

[sunting | sunting sumber]

Pemerintahan Islam dari abad kesembilan meninggalkan kesan mendalam terhadap bahasa dan nama tempat Malta. Roger I dari Sicily menubuhkan kekuasaan Norman pada 1091, tetapi peralihan penduduk, agama dan institusi selepas penaklukan Islam serta Norman masih menjadi bahan perbahasan historiografi kerana sumber sezaman yang terhad.[12][27] Malta kemudiannya berkait rapat dengan kerajaan-kerajaan yang berpusat di Sicily dan mengalami pertukaran dinasti sebelum diserahkan oleh Maharaja Charles V kepada Order Santo Yohanes pada 1530.[13]

Order tersebut mengukuhkan kubu pesisir dan menjadikan Malta pangkalan ketenteraan serta maritimnya. Dalam Pengepungan Besar Malta pada 1565, tentera Uthmaniyah gagal menawan kepulauan itu selepas pertempuran panjang, termasuk pertahanan Kubu Santo Elmo.[28] Selepas pengepungan, Order membina Valletta sebagai kota berkubu baharu; pembinaannya bermula pada 1566 dan membentuk pusat politik serta pentadbiran yang kekal hingga kini.[29]

Pemerintahan Perancis dan British

[sunting | sunting sumber]

Pemerintahan Order berakhir apabila angkatan Napoleon menawan Malta pada Jun 1798 dalam perjalanan ke Mesir. Pentadbiran Perancis memperkenalkan perubahan dalam undang-undang, pendidikan dan pentadbiran, tetapi penentangan tempatan tercetus pada tahun yang sama. Dengan sokongan British dan sekutunya, pasukan Perancis menyerah pada 1800.[14]

Perjanjian Paris (1814) mengesahkan Malta sebagai milikan British. Kedudukannya di tengah Mediterranean menjadikan kepulauan itu pangkalan tentera laut dan perhubungan penting dalam Empayar British.[15] Semasa Perang Dunia Kedua, Malta menjadi pangkalan Sekutu bagi operasi udara dan kapal selam terhadap laluan bekalan Paksi di Mediterranean. Serangan udara dan sekatan menyebabkan kemusnahan serta kekurangan bekalan yang teruk. Raja George VI menganugerahkan Salib George kepada rakyat Malta pada April 1942 sebagai pengiktirafan terhadap keberanian mereka; lambang salib tersebut kemudian dimasukkan pada bendera negara.[30]

Kemerdekaan dan integrasi Eropah

[sunting | sunting sumber]

Malta mencapai kemerdekaan daripada United Kingdom pada 21 September 1964 sebagai sebuah negara Komanwel dengan Elizabeth II sebagai Ratu Malta. Negara ini diterima sebagai anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 1 Disember tahun yang sama.[16][20] Pindaan perlembagaan pada 13 Disember 1974 menubuhkan republik dan menggantikan raja dengan presiden sebagai ketua negara.[17] Penutupan pangkalan tentera British pada 31 Mac 1979 menandai berakhirnya kehadiran tentera British yang tetap.[18]

Malta mengemukakan permohonan keanggotaan Kesatuan Eropah pada Julai 1990 dan mengaktifkannya semula pada September 1998 selepas permohonan itu dibekukan oleh kerajaan terdahulu.[31] Dalam referendum pada 8 Mac 2003, 143,094 undi menyokong keanggotaan dan 123,628 menentangnya.[32] Malta menyertai Kesatuan Eropah pada 1 Mei 2004, memasuki Kawasan Schengen pada 21 Disember 2007 dan menggantikan lira Malta dengan euro pada 1 Januari 2008.[21] Perubahan tersebut mengikat ekonomi, undang-undang dan pentadbiran Malta dengan lebih rapat kepada institusi Eropah.

Politik dan pentadbiran

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan dan institusi

[sunting | sunting sumber]

Malta ialah republik berperlembagaan berparlimen dan negara unitari. Perlembagaan menetapkan kedaulatan negara, sistem pemerintahan, hak asasi serta pembahagian kuasa antara institusi negara. Presiden dipilih oleh Dewan Perwakilan untuk tempoh lima tahun dan melantik sebagai perdana menteri seorang ahli dewan yang pada pertimbangannya paling berkemungkinan memperoleh sokongan majoriti. Kuasa eksekutif dijalankan oleh kerajaan yang bertanggungjawab kepada Parlimen.[33]

Presiden semasa, Myriam Spiteri Debono, diluluskan sebulat suara oleh Dewan Perwakilan pada 27 Mac 2024 dan merupakan presiden ke-11 Malta.[34] Robert Abela dilantik semula sebagai perdana menteri pada 1 Jun 2026 selepas pilihan raya umum, manakala Carmelo Abela dipilih sebagai Speaker pada pembukaan penggal Parlimen ke-15 pada 20 Jun 2026.[35][36]

Pilihan raya dan parti politik

[sunting | sunting sumber]

Ahli Dewan Perwakilan dipilih melalui undi boleh pindah tunggal dalam 13 bahagian pilihan raya. Setiap bahagian pada asasnya memilih lima ahli. Perlembagaan turut menyediakan mekanisme pembetulan perkadaran apabila hanya calon daripada dua parti dipilih, serta mekanisme sementara untuk menambah wakil daripada jantina yang kurang diwakili apabila syarat tertentu dipenuhi.[37]

Pilihan raya umum 30 Mei 2026 menghasilkan 67 kerusi selepas pengagihan daerah dan penambahan dua kerusi pembetulan kepada Parti Nasionalis. Dua belas kerusi lagi ditambah melalui mekanisme perwakilan jantina, menjadikan jumlah akhir 79 kerusi. Parti Buruh memegang 42 kerusi dan Parti Nasionalis 37 kerusi.[38][39][40]

Keputusan pilihan raya umum Malta 2026
Parti Undi pilihan pertama[41] Peratus undi[41] Kerusi sebelum mekanisme jantina[40] Kerusi mekanisme jantina[39] Jumlah kerusi[39]
Parti Buruh 158,44451.77%36642
Parti Nasionalis 136,72344.68%31637
Momentum 4,7001.54%000
AD+PD 3,9961.31%000
Aħwa Maltin 1,8450.60%000
Imperium Europa 1670.05%000
Calon bebas 1610.05%000

Seramai 356,832 pengundi berdaftar layak mengundi dan 312,129 orang membuang undi, bersamaan kadar keluar mengundi 87.5 peratus.[40] Dalam pilihan raya 2026, hanya Parti Buruh dan Parti Nasionalis memperoleh kerusi walaupun lima parti lain serta calon bebas turut bertanding.[41]

Kerajaan tempatan

[sunting | sunting sumber]

Kerajaan tempatan dilaksanakan melalui 68 majlis tempatan yang dikelompokkan kepada enam wilayah. Sistem wilayah semasa menggantikan susunan lima wilayah terdahulu berikutan pindaan undang-undang pada 2019.[42][43]

Wilayah kerajaan tempatan Malta
Wilayah Nama rasmi bahasa Malta Bilangan majlis tempatan
Wilayah Gozo Reġjun Għawdex 14[44]
Wilayah Selatan Reġjun Nofsinhar 12[45]
Wilayah Pelabuhan Reġjun Port 11[46]
Wilayah Barat Reġjun Punent 10[47]
Wilayah Timur Reġjun Lvant 12[48]
Wilayah Utara Reġjun Tramuntana 9[49]

Hubungan luar dan pertahanan

[sunting | sunting sumber]

Perkara 1 Perlembagaan mengisytiharkan Malta sebagai negara berkecuali yang aktif menyokong keamanan, keselamatan dan kemajuan sosial serta menolak penyertaan dalam pakatan ketenteraan. Perlembagaan juga mengehadkan penggunaan kemudahan ketenteraan oleh kuasa asing.[19] Dasar luar negara dilaksanakan dalam rangka keanggotaan Kesatuan Eropah, Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu dan Negara-Negara Komanwel.[50]

Angkatan Tentera Malta ialah organisasi ketenteraan negara. Tanggungjawabnya merangkumi perlindungan keutuhan wilayah dan kedaulatan, pengawasan lokasi strategik, bantuan kepada pihak berkuasa awam serta operasi mencari dan menyelamat di perairan wilayah dan rantau mencari dan menyelamat Malta.[51]

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Ekonomi Malta berasaskan sektor perkhidmatan dan berintegrasi rapat dengan pasaran tunggal Kesatuan Eropah. Berdasarkan anggaran sementara Pejabat Statistik Kebangsaan, jumlah keluaran dalam negara kasar (KDNK) nominal bagi empat suku tahun 2025 ialah kira-kira €24.58 bilion. Pada suku keempat 2025, KDNK benar meningkat sebanyak 6.4 peratus berbanding tempoh yang sama tahun sebelumnya. Perkhidmatan menyumbang 4.2 mata peratusan kepada pertumbuhan, dengan peningkatan ketara dalam perdagangan borong dan runcit, maklumat dan komunikasi, serta pengangkutan dan penyimpanan.[4]

Kegiatan perkhidmatan merangkumi pelancongan, perdagangan, pengangkutan, maklumat dan komunikasi serta perkhidmatan profesional.[4] Pelancongan ialah salah satu komponen utama: Malta menerima kira-kira 4.02 juta kunjungan pelancong antarabangsa pada 2025, dengan 25.4 juta malam penginapan dan perbelanjaan dianggarkan €3.90 bilion.[22] Kedudukan geografi negara juga menyokong kegiatan pelabuhan; pelabuhan utama bagi pelayaran antarabangsa ialah Valletta dan Marsaxlokk.[52]

Malta menggunakan euro sejak 2008. Pekali Gini yang diperoleh daripada tinjauan EU-SILC 2025 ialah 29.2, turun 2.1 mata peratusan daripada tahun sebelumnya.[5] Dalam data yang digunakan bagi Human Development Report 2025, Malta mencatat Indeks Pembangunan Manusia 0.924 bagi tahun 2023 dan berada pada kedudukan ke-24 dunia.[6]

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Penduduk dan migrasi

[sunting | sunting sumber]

Banci pada 21 November 2021 merekodkan 519,562 penduduk biasa, meningkat lebih daripada 100,000 orang berbanding 2011. Dengan kepadatan penduduk 1,649 orang setiap kilometer persegi, Malta merupakan negara paling padat penduduk dalam Kesatuan Eropah pada tarikh banci tersebut. Umur purata ialah 41.7 tahun, manakala 115,449 penduduk, iaitu lebih satu perlima, bukan warganegara Malta.[3]

Anggaran rasmi bagi akhir 2025 meningkat kepada 588,254 orang, pertumbuhan 2.4 peratus dalam setahun. Migrasi bersih sebanyak 13,906 orang menjadi punca utama pertumbuhan, dan 78.1 peratus daripada migran bersih ialah warganegara negara bukan anggota Kesatuan Eropah. Lelaki membentuk 53.3 peratus penduduk, sementara 14.3 peratus berumur di bawah 18 tahun dan 18.4 peratus berumur 65 tahun ke atas.[2] Perubahan ini menjadikan komposisi penduduk Malta semakin pelbagai dari segi kewarganegaraan dan bahasa.

Bahasa

[sunting | sunting sumber]

Perkara 5 Perlembagaan menetapkan bahasa Malta sebagai bahasa kebangsaan serta bahasa Malta dan bahasa Inggeris sebagai bahasa rasmi. Undang-undang boleh digubal dalam kedua-dua bahasa, tetapi teks bahasa Malta mengatasi teks bahasa Inggeris sekiranya berlaku percanggahan, kecuali Parlimen memperuntukkan sebaliknya.[19] Bahasa Malta ialah bahasa Semitik yang menjadi bahasa kebangsaan Malta serta salah satu bahasa rasmi Kesatuan Eropah.[23][21] Bahasa ini berkembang daripada asas Arab pada zaman pertengahan, kemudian menerima lapisan kosa kata yang besar daripada bahasa Sicily dan Itali serta, pada zaman British, daripada bahasa Inggeris. Sistem tulisannya menggunakan abjad Latin.[23]

Banci 2021 mendapati bahasa Malta kekal sebagai bahasa utama dalam semua kumpulan umur warganegara Malta, tetapi penggunaan awal bahasa Inggeris lebih ketara dalam kalangan generasi muda. Hampir satu perempat kanak-kanak warganegara Malta di bawah umur 10 tahun dan 14.7 peratus mereka yang berumur 10 hingga 19 tahun menganggap bahasa Inggeris sebagai bahasa utama sejak kecil.[53]

Agama

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan menetapkan agama Katolik Apostolik Rom sebagai agama negara dan memberikan pihak berkuasa gereja tanggungjawab mengajar prinsip agama Katolik. Pada masa yang sama, Perkara 40 menjamin kebebasan hati nurani dan amalan agama kepada semua orang.[19]

Dalam banci 2021, 373,304 penduduk berumur 15 tahun ke atas, atau 82.6 peratus kumpulan umur tersebut, mengenal pasti diri sebagai Katolik Rom. Islam dilaporkan oleh 17,454 orang dan Kristian Ortodoks oleh 16,457 orang, manakala 23,243 orang menyatakan bahawa mereka tidak mempunyai pegangan agama.[3] Angka ini tidak boleh ditafsirkan sebagai peratusan keseluruhan penduduk kerana soalan agama hanya digunakan bagi mereka yang berumur sekurang-kurangnya 15 tahun.

Pendidikan

[sunting | sunting sumber]

Banci 2021 merekodkan kadar celik huruf 95.7 peratus. Hampir satu perempat penduduk berumur 15 tahun ke atas mempunyai kelayakan peringkat tinggi, berbanding 14.1 peratus pada 2011.[53]

Universiti Malta menelusuri asal usulnya kepada penubuhan Collegium Melitense pada 12 November 1592. Selepas pengusiran Jesuit, sebuah universiti awam ditubuhkan melalui dekri bertarikh 22 November 1769. Institusi ini kemudiannya disusun semula pada zaman British dan kampus utamanya di Msida dibangunkan selepas Perang Dunia Kedua.[54]

Kebudayaan dan warisan

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan bangunan batu kapur dan kubah di Valletta
Valletta, kota berkubu yang dibina oleh Order Santo Yohanes selepas Pengepungan Besar 1565.

Warisan budaya Malta memperlihatkan lapisan sejarah Semitik, Eropah Selatan dan British. Kesan tersebut dapat dilihat pada bahasa Malta, seni bina kota berkubu dan tradisi komuniti yang berkait rapat dengan paroki.[23][8] Batu kapur tempatan membentuk sebahagian besar landskap binaan tradisional, daripada kuil prasejarah dan kota berkubu hingga gereja serta rumah bandar.[24]

Malta mempunyai tiga tapak kebudayaan dalam Tapak Warisan Dunia UNESCO.[8]

Tapak Warisan Dunia UNESCO di Malta
Tapak Lokasi utama Tahun inskripsi Tempoh atau jenis Kepentingan
Bandar Valletta Valletta 1980 Kota berkubu abad ke-16 Kota terancang yang dibina oleh Order Santo Yohanes dan mengandungi tumpuan monumen sejarah dalam kawasan yang padat.[29]
Hipogeum Ħal Saflieni Paola 1980 Kompleks bawah tanah prasejarah Tapak perkuburan bawah tanah yang ruangnya diukir untuk meniru unsur seni bina megalitik di permukaan.[10]
Kuil Megalitik Malta Pulau Malta dan Gozo 1980; diperluas pada 1992 Kuil prasejarah milenium keempat dan ketiga SM Tujuh kuil yang tergolong antara bangunan batu berdiri bebas terawal di dunia.[9]

Warisan budaya tidak ketara yang diiktiraf UNESCO merangkumi ftira, roti leper beragi dan amalan kulinarinya, tradisi nyanyian rakyat għana, serta festa kampung tahunan yang berakar pada sambutan paroki.[55] Festa lazimnya melibatkan perarakan keagamaan, muzik pancaragam, hiasan jalan dan kegiatan komuniti, manakala għana terdiri daripada bentuk nyanyian berima yang menyampaikan kemahiran bahasa serta tradisi lisan.[56][57]

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]

Pengangkutan darat Malta bergantung terutamanya pada rangkaian jalan raya, dan kenderaan dipandu di sebelah kiri.[58] Perkhidmatan bas berjadual menghubungkan lokaliti di Pulau Malta dan Gozo, termasuk hab utama di Valletta, kawasan pelabuhan dan terminal feri.[59]

Perhubungan antara Pulau Malta dengan Gozo disediakan oleh perkhidmatan feri, manakala feri pelabuhan menghubungkan Valletta dengan Sliema dan Cospicua di sekitar Pelabuhan Marsamxett dan Pelabuhan Besar.[60] Pelabuhan Valletta dan Marsaxlokk ialah dua pelabuhan utama bagi kegiatan maritim antarabangsa.[61] Lapangan Terbang Antarabangsa Malta terletak di Luqa.[62]

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 3 "The Maltese Islands" (dalam bahasa Inggeris). Government of Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  2. 1 2 3 "World Population Day: 11 July 2026" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Office Malta. 9 Julai 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  3. 1 2 3 4 "Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1)" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Office Malta. 16 Februari 2023. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  4. 1 2 3 4 "Gross Domestic Product: Q4/2025" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Office Malta. 26 Februari 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  5. 1 2 "EU-SILC 2025: Salient Indicators" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Office Malta. 29 April 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  6. 1 2 "Human Development Index and its components" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2025. m/s. 2. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  7. ↑ "Census of Population and Housing 2021: Preliminary Report" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Office Malta. 1 Ogos 2022. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  8. 1 2 3 "Malta" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  9. 1 2 3 "Megalithic Temples of Malta" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  10. 1 2 3 "Ħal Saflieni Hypogeum" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  11. 1 2 Bonanno, Anthony (2009). "Malta under the Romans" (dalam bahasa Inggeris). University of Malta Open Access Repository. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  12. 1 2 3 Grima, Joseph F. (25 Ogos 2019). "The Arab conquest of Malta in 870" (dalam bahasa Inggeris). University of Malta Open Access Repository. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  13. 1 2 Mallia-Milanes, Victor. "The Knights' state (1530–1798): a regular regime" (dalam bahasa Inggeris). University of Malta Open Access Repository. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  14. 1 2 Mason, Nigel John (1998). "The French occupation of Malta, 1798" (dalam bahasa Inggeris). University of Malta Open Access Repository. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  15. 1 2 Grima, Joseph F. (28 Mei 2023). "Malta and the Treaty of Paris of 1814" (dalam bahasa Inggeris). University of Malta Open Access Repository. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  16. 1 2 "Former Trust and Non-Self-Governing Territories" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  17. 1 2 "Speech by President of Malta Myriam Spiteri Debono on the occasion of Republic Day" (dalam bahasa Inggeris). Government of Malta. 13 Disember 2024. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  18. 1 2 "Freedom Day: Malta commemorates the closure of the British military base in 1979" (dalam bahasa Inggeris). Government of Malta. 27 Mac 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  19. 1 2 3 4 5 "Constitution of Malta" (dalam bahasa Inggeris). Legislation Malta. 27 Mac 2026. arts. 1–5 dan 40. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  20. 1 2 "Member States: Malta" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  21. 1 2 3 "Malta – EU country" (dalam bahasa Inggeris). Kesatuan Eropah. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  22. 1 2 "Inbound Tourism: December 2025" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Office Malta. 12 Februari 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  23. 1 2 3 4 Fabri, Ray (2010). "Maltese". Revue belge de Philologie et d'Histoire (dalam bahasa Inggeris). 88 (3): 791–816. doi:10.3406/rbph.2010.7804. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  24. 1 2 3 4 5 "Maltese Landscapes & Geomorphology" (dalam bahasa Inggeris). Environment and Resources Authority. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  25. ↑ "Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands" (dalam bahasa Inggeris). Energy and Water Agency. 25 Julai 2025. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  26. ↑ "The State of the Climate 2022" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Office Malta. 3 Jun 2022. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  27. ↑ Barnard, J. B. (1975). "The Arab conquest". Journal of the Faculty of Arts (dalam bahasa Inggeris). University of Malta. 6 (2): 161–171. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  28. ↑ "Fort St Elmo – National War Museum" (dalam bahasa Inggeris). Heritage Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  29. 1 2 "City of Valletta" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  30. ↑ "The George Cross awarded to Malta" (dalam bahasa Inggeris). University of Malta Open Access Repository. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  31. ↑ "State of accession negotiations with Malta" (dalam bahasa Inggeris). Parlimen Eropah. 5 September 2001. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  32. ↑ "Elections: Referenda" (dalam bahasa Inggeris). Electoral Commission of Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  33. ↑ "Constitution of Malta" (dalam bahasa Inggeris). Legislation Malta. 27 Mac 2026. arts. 48–61, 76 dan 80. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  34. ↑ "Biography: H.E. Myriam Spiteri Debono" (dalam bahasa Inggeris). Office of the President of Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  35. ↑ "Appointment of Prime Minister" (dalam bahasa Inggeris). Government Gazette of Malta. 1 Jun 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  36. ↑ "Speaker of the House of Representatives: Carmelo Abela" (dalam bahasa Inggeris). Parliament of Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  37. ↑ "Constitution of Malta" (dalam bahasa Inggeris). Legislation Malta. 27 Mac 2026. arts. 52 dan 52A. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  38. ↑ "General Elections 2026 – additional seats" (dalam bahasa Inggeris). Electoral Commission of Malta. 31 Mei 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  39. 1 2 3 "General Election 2026 – additional seats" (dalam bahasa Inggeris). Electoral Commission of Malta. 16 Jun 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  40. 1 2 3 "Malta House of Representatives May 2026 Election" (dalam bahasa Inggeris). Kesatuan Antara Parlimen. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  41. 1 2 3 "General Election 2026 – result of the first count votes" (dalam bahasa Inggeris). Electoral Commission of Malta. 31 Mei 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  42. ↑ "Public bodies" (dalam bahasa Inggeris). Local Government Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  43. ↑ "Local Government (Amendment No. 2) Act, 2019" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Legislation Malta. 16 Ogos 2019. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  44. ↑ "Gozo Region (Għawdex)" (dalam bahasa Inggeris). Local Government Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  45. ↑ "Southern Region (Nofsinhar)" (dalam bahasa Inggeris). Local Government Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  46. ↑ "Port Region (Port)" (dalam bahasa Inggeris). Local Government Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  47. ↑ "Western Region (Punent)" (dalam bahasa Inggeris). Local Government Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  48. ↑ "Eastern Region (Lvant)" (dalam bahasa Inggeris). Local Government Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  49. ↑ "Northern Region (Tramuntana)" (dalam bahasa Inggeris). Local Government Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  50. ↑ "Malta" (dalam bahasa Inggeris). Commonwealth Secretariat. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  51. ↑ "Defence Roles" (dalam bahasa Inggeris). Armed Forces of Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  52. ↑ "Ports in Maltese Islands" (dalam bahasa Inggeris). Transport Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  53. 1 2 "Census of Population and Housing 2021: Final Report: Health, education, employment and other characteristics (Volume 3)" (dalam bahasa Inggeris). National Statistics Office Malta. 19 Januari 2024. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  54. ↑ "History" (dalam bahasa Inggeris). University of Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  55. ↑ "Malta" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  56. ↑ "Maltese Village Festa, an annual community celebration" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. 2023. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  57. ↑ "L-Għana, a Maltese folksong tradition" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. 2021. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  58. ↑ "Driving in Malta" (dalam bahasa Inggeris). Transport Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  59. ↑ "Malta Public Transport" (dalam bahasa Inggeris). Malta Public Transport. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  60. ↑ "Ferry Services" (dalam bahasa Inggeris). Transport Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  61. ↑ "Ports in Maltese Islands" (dalam bahasa Inggeris). Transport Malta. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  62. ↑ "Company Structure" (dalam bahasa Inggeris). Malta International Airport. Dicapai pada 25 Julai 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Malta&oldid=6910957"